Ivan Ejub Kostić je naučni saradnik na Institutu za filozofiju i društvenu teoriju Univerziteta u Beogradu. Doktorirao je na Fakultetu političkih nauka, a prethodno stekao obrazovanje iz islamskih studija te arapskog jezika i književnosti. Bavi se islamskim društvenim i političkim pokretima, položajem muslimana u Evropi i na Balkanu, kao i dekolonijalnom teorijom, sa posebnim naglaskom na pitanje kako se muslimanska politička subjektivnost artikuliše i ograničava u okviru savremene liberalne modernosti.

Autor je i urednik više knjiga, zbornika i naučnih radova, te učesnik brojnih međunarodnih istraživačkih projekata i konferencija. Njegova nova knjiga The Wiley Blackwell Companion to Muslim Liberation Theology, koju uređuje sa zajedno Eminom Poljarevićem, bit će objavljena 2026. godine.

U povodu objavljivanja njegove knjige Između vere i nacije – pokret Mladi muslimani 1939 –1990 za !Odgovor govorio je o historijskim društveno-političkim okolnostima koje su utjecale na nastanak Mladih muslimana, njihovom djelovanju u komunističkoj Jugoslaviji, sudskim procesima, transformaciji u stranku i korijenima savremene islamofobije.

Razgovarao: Sanadin Voloder

!Odgovor: Otkud interes za istraživanje ove vrlo kompleksne i osjetljive teme koja je jako zapostavljena na južnoslavenskim prostorima a često je tretirana u javnosti kroz negativne percepcije?

Moj akademski put ka ovoj temi započeo je još tokom rada na magistarskoj tezi, u okviru koje sam se, između ostalog, bavio egipatskom Muslimanskom braćom i pakistanskim pokretom Džematu islami, čiji je osnivač i ideolog bio čuveni islamski mislilac Abul-Ala Mavdudi. Vremenom se to istraživačko usmerenje proširilo ka razumevanju islamskih društvenih pokreta u kontekstu predominantno nemuslimanskih društava, kao i ka analizi njihovog odnosa prema nacionalnoj državi i nacionalnom identitetu. Iz takvog teorijskog interesa proistekla je i potreba da se ovom temom sistematski bavim na prostoru bivše Jugoslavije, gde je ona u značajnoj meri zapostavljena, a u javnom diskursu često svedena na negativne i pojednostavljene predstave.

Pokreti postoje i u „dezorganizovanom obliku“

!Odgovor: Kako razumjeti Mlade muslimane kroz teoriju društvenih pokreta?

U knjizi koristim teoriju društvenih pokreta kako bih objasnio kako i zašto dolazi do kolektivne mobilizacije, na kojim osnovama se gradi kolektivni identitet pokreta i kako on opstaje čak i nakon formalne zabrane organizacije. Oslanjajući se na Čarlsa Tilija (Charles Tilly), pokazujem da pokret Mladi muslimani nije prestao da postoji nakon razaranja njegove formalne organizacione strukture, već je opstajao sve dok su njegovi pripadnici nastavili da deluju i razmišljaju u okviru istih vrednosnih i idejnih matrica. Na tim osnovama tvrdim da su Mladi muslimani i nakon 1950. godine nastavili da postoje u izmenjenom, „dezorganizovanom“ obliku.

Istovremeno, koristeći uvide Kvintana Viktorovica (Quintan Wictorowicz), analiziram strukturalne i psihološke razloge koji su uticali na formiranje kolektivnog identiteta u mladomuslimanskom ključu krajem 1930-ih godina, ukazujući na duboka nezadovoljstva izazvana političkom marginalizacijom, slabljenjem institucija i identitetskom krizom bosanskohercegovačkih muslimana. Ta nezadovoljstva su u kolektivnu akciju pretočena zahvaljujući postojećim „mobilizacionim resursima“ dostupnim mladomuslimanima, poput neformalnih i porodičnih mreža, omladinskih organizacija i džamija.

Kroz teorijski okvir Halila el Ananija dodatno razmatram unutrašnju strukturu pokreta i njegovu ranu usmerenost ka moralnoj i religijskoj obnovi društva, što objašnjava njegovu snažnu privlačnost među mladima i visok stepen unutrašnje kohezije. Na kraju, u širem smislu, pokazujem da mladomuslimanski pokret ne predstavlja istorijsku anomaliju, već da je deo transnacionalnog islamskog društvenog aktivizma, specifičnog po tome što se razvio u evropskom, predominantno nemuslimanskom kontekstu.

!Odgovor: Da bi smo shvatili razloge osnivanja i nastanka Mladih muslimana nužno je da približimo okolnosti i stanje Bošnjaka između odlaska Osmanlija i Drugog svjetskog rata?

Razumevanje nastanka Mladih muslimana nije moguće bez uvida u duboku političku, ekonomsku i identitetsku krizu kroz koju su muslimani Bosne i Hercegovine prošli od kraja osmanske vlasti do Drugog svetskog rata. Taj period obeležen je gubitkom političke reprezentativnosti, slabljenjem verskih institucija, agrarnim reformama, ekonomskim osiromašenjem i pritiskom evropskih modernizacijskih i sekularizacijskih modela, ali i nasrtajem na teritorijalni integritet i suverenitet Bosne i Hercegovine u osvit Drugog svetskog rata.

Posebno traumatičan bio je pad Osmanskog hilafeta, koji je za bosanske muslimane imao snažan simbolički i politički značaj. U Kraljevini SHS/Jugoslaviji muslimani su se suočili s političkom represijom, marginalizacijom i nasiljem, neuspehom da se afirmišu kao potpuno ravnopravan kolektivni subjekt i slabljenjem tradicionalnih elita. U takvim izazovnim društveno-političkim okolnostima nastaje pokret Mladi muslimani kao odgovor na identitetsku dezorijentaciju, institucionalni vakuum i osećaj kolektivne ugroženosti.

Mladi muslimani nisu istorijska anomalija, već deo transnacionalnog islamskog društvenog aktivizma.
Umetsko jedinstvo naspram nacionalnog identiteta

!Odgovor: Na kojima idejama i stavovima su Mladi muslimani utemeljili svoju organizaciju koja je privukla i insiprisala hiljade članova, odnosno simpatizera u BiH i šire?

Organizacija Mladi muslimani bila je utemeljena na onome što u knjizi definišem kao panislamski revivalizam. Pod tim pojmom podrazumevam nastojanje ka povratku izvornim islamskim izvorima, pre svega Kur'anu i sunetu verovesnika Muhammeda, ali i insistiranje na šerijatskim normama kao centralnom regulatornom okviru individualnog i kolektivnog života. Mladomuslimani islam nisu razumevali kao privatnu ili isključivo „duhovnu“ stvar, već kao holistički sistem koji obuhvata moralnu, društvenu i političku dimenziju.

Mladi muslimani su posebno snažno insistirali na političkoj dimenziji islama, polazeći od uverenja da vera nužno ima društveno-pravne, ekonomske i identitetske implikacije. Njihovo idejno polazište bilo je duboko suprotstavljeno sekularizmu, etnocentrizmu i nacionalizmu, a zasnovano na ideji jedinstva Umeta kao transnacionalne zajednice verujućih, koja prevazilazi etničke i nacionalne granice. Upravo zato mladomuslimani su (etno)nacionalni identitet i nacionalne ideologije smatrali suprotstavljenim i reduktivnim u odnosu na tevhidsku kosmologiju.

U praktičnom smislu, pokret se zalagao za moralnu i religijsku obnovu muslimanskog društva, obrazovanje, disciplinu i aktivno društveno delovanje. Inspiraciju su prvenstveno nalazili u radovima savremenih islamskih mislilaca poput Šekiba Arslana i obnoviteljsko-revivalističkim pokretima 20. veka. Ta kombinacija panislamskog jedinstva, društvenog aktivizma i kritike modernog, sekularnog poretka omogućila je Mladim muslimanima da privuku i inspirišu značajan broj mladih ljudi u Bosni i Hercegovini.

!Odgovor: Kako su Mladi muslimani opstali u periodu između dva sudska procesa?

Mladi muslimani su bili izloženi kontinuiranom sudskom i političkom progonu već neposredno nakon Drugog svetskog rata. Prvi procesi usledili su 1946. godine, zatim 1947, dok je najbrutalniji i najkrvaviji talas represije sproveden 1949. godine, kada je komunistički režim, kroz montirane procese, osudio i pogubio nekolicinu mladomuslimana. Svi navedeni procesi bili su praćeni snažnom propagandom, uz značajnu medijsku podršku, ali i uz saradnju tadašnjih struktura Islamske verske zajednice.

Nakon 1950. godine Mladi muslimani prestaju da postoje kao formalna, hijerarhijski uređena organizacija, ali ne nestaju kao pokret. Taj oblik delovanja u knjizi definišem pojmom koji je Tarik Muftić, osnivač pokreta, definisao kao „dezorganizovana organizovanost“ što je podrazumevalo stanje u kojem nema centralnog rukovodstva, formalnog članstva niti jasno definisanih struktura, ali je postojao jasan idejni kontinuitet, kao i mreža međusobnog poverenja i vrednosni okviri koji su povezivali bivše članove i njihove bliske krugove. U tom periodu delovanje se premešta iz javne i institucionalne sfere u poluprivatne i intelektualne prostore, koje je pratio i publicistički rad u časopisima poput Takvima i Preporoda. U tom periodu ideje se nisu artikulisale kroz organizaciju, već kroz pojedince koji su i nakon zatvora, ostali dosledni istom islamskom svetonazoru, prenoseći ga na mlađe generacije bosanskohercegovačkih muslimana.

Upravo taj oblik tihog i istrajnog delovanja omogućio je Mladim muslimanima da prežive decenije represije i ponovo se pojave u javnom prostoru krajem 1980-ih. Zato možemo da konstatujemo da pokret nije opstao zahvaljujući strukturi, već zahvaljujući ljudima, idejama i međugeneracijskom prenosu uverenja.

Mladi muslimani 1983. kao unutrašnji neprijatelj

!Odgovor: Zašto je komunističkoj vlasti bio potreban Sarajevski proces nakon smrti Tita?

Nakon smrti Josipa Broza Tita, Jugoslavija je početkom 1980-ih godina zapala u duboku krizu, obeleženu ekonomskom stagnacijom, rastućim nacionalnim tenzijama i ideološkim iscrpljenjem komunističkog projekta. U takvim okolnostima, režimu je bio potreban unutrašnji neprijatelj koji bi poslužio za preventivno disciplinovanje društva i skretanje pažnje sa nagomilanih strukturnih problema. Tako, i Sarajevski proces iz 1983. godine treba razumeti u tom ključu.

Oslanjajući se na reči Rajka Danilovića, advokata i neposrednog svedoka procesa, u knjizi ističem da je suđenje predstavljalo kulminaciju postbrozovske represije, vođene logikom „i posle Tita – Tito”. Umesto očekivanog popuštanja pritisaka, usledilo je zaoštravanje političkih prilika: masovni sudski procesi, zabrane knjiga, gušenje kritičke misli i stvaranje atmosfere „otvorenog lova” na političke neistomišljenike. Sarajevski proces je u tom smislu bio signal celokupnoj bosanskohercegovačkoj društvenoj i intelektualnoj sferi, a ne obračun sa optuženim pojedincima. Drugim rečima, Sarajevski proces nije predstavljao režimsku reakciju na stvarnu i neposrednu bezbednosnu pretnju koju su navodno predstavljali suđeni muslimanski intelektualci, već pokušaj da se unapred neutrališe potencijalni društveni i politički subjekt sposoban da smisleno artikuliše muslimanske interese u periodu duboke sistemske krize.

Paradoksalno, proces je proizveo sasvim suprotan efekat – dodatno je konsolidovao mreže solidarnosti i produbio političku artikulaciju aktera koji će krajem decenije 1980-ih izaći na političku scenu.

!Odgovor: Da li je transformacija Mladih muslimana od vjerskog pokreta do stranke bila prirodan proces ili proizvod društveno-političkih okolnosti i nacionalnog sazrijevanja Bošnjaka?

U knjizi zauzimam jasan stav da transformacija iz islamskog pokreta u (etno)nacionalnu političku partiju nije bila prirodan ishod ideja za koje su se Mladi muslimani zalagali tokom više od tri decenije svog delovanja, već pre svega posledica društveno-političkih okolnosti druge polovine 1980-ih godina, koje su vodile ka krvavom raspadu Jugoslavije i agresiji na Bosnu i Hercegovinu.

Kao što sam već istakao, izvorni Mladi muslimani bili su panislamski revivalistički usmereni, odnosno zalagali su se za transnacionalno umetsko jedinstvo, uz jasno distanciranje od (etno)nacionalnog identiteta kao modernog, sekularnog i reduktivnog okvira. U tom smislu, prelazak na (etno)nacionalnu političku platformu predstavljao je radikalan idejni diskontinuitet, a ne organsku evoluciju pokreta.

Međutim, taj diskontinuitet nije moguće razumeti bez uvida u širi politički kontekst. Krajem 1980-ih dolazi do raspada socijalističkog jugoslovenskog okvira, jačanja nacionalnih projekata i političke mobilizacije na etničkoj osnovi, pre svega srpskog i hrvatskog, koji su imali i ekspanzivni karakter, sa posebnim pretenzijama prema teritoriji Bosne i Hercegovine.

Manjak partijskog iskustva Izetbegovića – i nedostatak i prednost

U takvim okolnostima, deo mladomuslimanskih aktera odlučuje se za pragmatičnu adaptaciju – realpolitičko i utilitarno prihvatanje (etno)nacionalne samoidentifikacije kao odsudnog političkog identitetskog markera, za koji se smatralo da u visoko sekularizovanom društvu jedini može obezbediti potrebnu mobilizaciju i homogenizaciju bosanskohercegovačkih muslimana. Zato u knjizi tvrdim da je pozicioniranje Stranke demokratske akcije kao etnonacionalnog političkog aktera rezultat kombinacije političkog oportunizma, prilagođavanja dominantnom modelu etnonacionalističkih politika, ali i teritorijalnih pretenzija i realnih bezbednosnih pretnji usmerenih ka Bosni i Hercegovini.

Ono što je, međutim, nedvosmisleno jeste da je afirmacijom etnonacionalne identitetske politike islam, kao sveobuhvatni svetonazor, postepeno subordinisan etnonacionalnom okviru, što predstavlja jednu od ključnih teza i kritičkih zaključaka knjige.

!Odgovor: Stranka demokratske akcije je jedina veća stranka koja je osnovana i djelovala na prostoru Jugoslavije čiji lider nije bio član Komunističke partije. Da li je to bila prednost ili nedostatak u kontekstu konkurencije i partnera na političkoj sceni?

To što Alija Izetbegović nije imao partijsko komunističko iskustvo bilo je istovremeno i prednost i nedostatak.

S jedne strane, u simboličkom i mobilizacionom smislu, to je u postsocijalističkom ambijentu predstavljalo određenu prednost. U trenutku duboke delegitimizacije Saveza komunista i socijalističkog poretka, činjenica da Izetbegović, kao politički disident, nije bio deo partijskog aparata omogućila je stranci da se pozicionira kao autentična alternativa starom režimu, posebno u očima onih društvenih grupa koje su decenijama bile marginalizovane ili direktno izložene represiji. To je dodatno učvrstilo percepciju moralnog integriteta i političke „neokaljanosti“, naročito među bošnjačkim biračkim telom koje je imalo izraženo iskustvo institucionalne i simboličke isključenosti posebno tokom prve dve dekade socijalističke Jugoslavije.
Međutim, u realpolitičkom smislu, odsustvo partijskog iskustva pokazalo se i kao strukturni nedostatak. Za razliku od drugih političkih aktera u Jugoslaviji – pre svega nacionalnih partija u Srbiji i Hrvatskoj – SDA nije raspolagala kadrovima sa iskustvom upravljanja državnim aparatom, bezbednosnim strukturama, partijskom hijerarhijom i mehanizmima moći. U situaciji ubrzane političke radikalizacije i raspada zajedničkog državnog okvira, taj deficit je ograničavao sposobnost SDA da deluje efikasno u pregovorima, savezništvima i kriznom upravljanju.

Na kraju, ideološko suprotstavljanje Savezu komunista imalo je, osim strukturnih nedostataka, i veoma specifične političke posledice. Jer, ono je SDA udaljilo od građanskih i antinacionalnih političkih opcija, koje su u tom periodu često percipirane kao produžena ruka starog poretka, što ih je gurnulo ka (taktičkom) savezu sa pronacionalističkim strankama, pre svega SDS-om i HDZ-om u Bosni i Hercegovini. Ta koalicija, iako kratkoročno politički funkcionalna, dugoročno se pokazala kao pogubna, jer je dodatno legitimisala etnonacionalnu fragmentaciju političkog prostora i suzila mogućnost alternativnih, nenacionalističkih političkih savezništava uoči i tokom raspada Jugoslavije, a što je možda najvažnije i nakon okončanja agresije na Bosnu i Hercegovinu.

Sistemska agresije prema islamskoj političkoj misli

!Odgovor: Mladi muslimani su često predmet mnogih konstrukcija od strane pojedinih članova akademske zajednice u BiH i regiji, političara pa čak i u međunarodnim odnosima. Da li upravo te insinuacije pokazuju historijski značaj Mladih muslimana ne samo za BiH i Bošnjake nego i Evropu?

Činjenica da su Mladi muslimani decenijama predmet različitih konstrukcija, insinuacija i ideoloških projekcija zaista govori o mnogo širem problemu. Te interpretacije često ne govore toliko o samom pokretu, koliko o strahu od političke artikulacije islama kao legitimnog društvenog i političkog projekta. U tom smislu, patologizacija islamskih uverenja i političkog delovanja muslimana u socijalističkoj Jugoslaviji može se posmatrati kao vid preteče savremenih islamofobnih diskursa u Evropi.

Socijalistički režim je, kroz sudske procese i medijske kampanje, islamski orijentisane intelektualce tretirao kao inherentno sumnjive, nazadne ili potencijalno subverzivne. Ta logika je danas prepoznatljiva u savremenim evropskim debatama, u kojima se islamski politički akteri sistematski patologizuju i ostrakizuju zbog svoje vrednosne i normativne različitosti, a ne zbog konkretnih političkih praksi. U tom okviru, islam se ne tretira kao legitiman politički i etički horizont, već kao devijacija od navodno „univerzalnih“ normi, koju je potrebno nadzirati, disciplinovati ili eliminisati iz javne sfere.

U tom smislu, Mladi muslimani nisu važni samo za razumevanje novije istorije Bosne i Hercegovine, već i kao slučaj koji osvetljava dubinske obrasce isključivanja muslimana iz istinske političke participacije. Upravo zato se oko njih i danas proizvode brojne konstrukcije: jer oni podsećaju da islam u Evropi nije samo pitanje „integracije“, već i pitanje epistemološke i političke ravnopravnosti.

Drugim rečima, kontinuirani pokušaji diskreditacije Mladih muslimana potvrđuju njihovu istorijsku relevantnost – ne samo kao pokreta, već kao konkretnog primera šire evropske strukturalne i sistemske agresije prema islamskoj političkoj misli i delovanju, koja se ispoljava kroz kriminalizaciju, hapšenja i političku eliminaciju muslimana koji odbijaju da se odreknu svoje političke subjektivnosti utemeljene u islamskom učenju.